Spinoza op de barricades (in Amsterdam)

Leestijd: ongeveer 2 minuten

De prins van Oranje valt aan

Ergens in 1650 stuurde een verre voorvader (en naamgenoot) van onze koning een leger naar Amsterdam. Midden in de nacht, dwars door het Nederlandse landschap. En de Amsterdammers lagen vredig te slapen. Het is maar goed dat ze werden gewaarschuwd door een postbode.

De prins van Oranje mobiliseerde de verrassingsaanval om de opstandige Amsterdammers en hun republikeinse ambities de kop in te drukken. Een heel ander soort Koningsdag dan vandaag de dag.

Amsterdam

Het was vlak na de 80-jarige oorlog en de Nederlanden waren blij eindelijk verlost te zijn van het slepende conflict met de Spanjaarden. Er kon nu volop worden ingezet op de handel en expansie. De VOC zat dicht tegen het hoogtepunt van haar invloed aan en het geld en de goederen stroomden Amsterdam binnen.

De bestuurders van Amsterdam riepen dan ook onmiddellijk na afloop van de oorlog hun manschappen terug en waren niet van plan nog veel meer geld te spenderen aan het leger. Maar prins Willem II had andere gedachten: zonder leger geen prins. En een nieuw conflict was geboren.

Te water

Het schijnt rond Hilversum geweest te zijn dat het leger door een zomerse onweersbui de weg kwijt raakte. Verdwaald in het Hollandse polderland, derde boerderij rechts.

Een postbode uit Hamburg trof bij het krieken van de morgen het dwalende leger aan. In z’n eentje kwam hij veel sneller aan in Amsterdam, waar hij de burgers attendeerde op wat hij gezien had. “Zeg, dat leger dat hierheen onderweg is – wisten jullie daar iets van?”

Vanwege de vertraging en de postbode kon Amsterdam zich nog een beetje voorbereiden. Alle mannen werden bewapend en de ingangen naar de stad werden gebarricadeerd.

Op de barricades: Spinoza

En temidden van die mannen stond waarschijnlijk ook de 18-jarige Spinoza. Turend over de velden van achter de barricades. Vol spanning over wat komen ging. Wat zou er door hem heen zijn gegaan?

Russel Shorto denkt dat Spinoza nadacht over politiek. En hoe idioot deze situatie was. Is net die oorlog tegen Spanje voorbij, krijg je de prins op je dak. Goed mogelijk dat deze ervaring eraan bijdroeg dat Spinoza in z’n geschriften zoveel schreef over politiek zonder koning.

Er werd niet meer gestreden om Amsterdam, het verrassingseffect was weg. Maar later in Spinoza’s leven, toen hij z’n politieke gedachten allang had uitgewerkt, werd er ander cruciaal bloed vergoten. Johan de Witt, de stuwende kracht van de prille Nederlandse republiek-zonder-prins, werd door een woedende menigte gelyncht in 1672.

Met Johan de Wit stierven de politieke dromen van Spinoza. En ook Spinoza stierf. Het duurde nog jaren voordat zijn theorieën gelezen werden en als inspiratie dienden. Maar dat gebeurde wel – wij leven er midden in.

14 Reacties

op Spinoza op de barricades (in Amsterdam).
  1. Paul
    |

    Gisteren een mooie Spinoza documentaire bij de Joodse Omroep gezien. Helaas kwam deze passage daarin niet voor

    • |

      Ja, ik had er van gehoord. Ik moet ‘m nog zien.
      Toch goed dat dit boogpostje er is dan 😉

      Groet!

  2. Corina
    |

    Hey Gerko,
    Ik heb het boek van Shorto over Amsterdam nog niet in huis maar dat gaat zeker nog gebeuren.
    Ik had nog een tip voor de medecursisten: op YouTube is een geweldige serie van de BBC door Brian Magee te bekijken: Interviews with Philosophers waaronder een deel met Anthony Quinton over Spinoza en Leibniz waarin verder in wordt gegaan op het begrip ‘God’. Erg interessant!

    • |

      Hey Corina, wat een goede tip, daar ga ik zeker naar kijken. Op welke manier heeft het je geholpen met dat begrip? Ik merk dat het lastig is dat goed over te brengen, het is een van de grote veranderingen in denken van de afgelopen tijd.

      Groet!

      • Anoniem
        |

        Ik vind het moeilijk om daar een kort antwoord op te geven. Maar er wordt uitgebreid ingegaan op het begrip ‘God’.
        Quinton zegt op een gegeven moment: “It’s nature, the totality of what there is in space, but on the other hand it’s God, it’s something broadly speaking, mental. And he says: God or nature is the true name of one substance.”
        Waarop Magee zegt (en hierbij moest ik dus terug denken aan mijn eigen gevoel tijdens de vorige lezing:)
        “There is a big step, isn’t there, at least for us and I’m sure it must have been for him and his contempories too, between the whole of reality as being a unity, which is one idea, and than seeing that unity as being divine, as being God, that seems a quite different step to take in the argument, what were his grounds for doing that?”
        Waarop Quinton God beschrijft als “the most perfect thing that could be, and therefore deserves the name of God..a God that was identified with the whole array of natural things..God cannot be outside nature.”
        En daar kan ik vrede mee hebben. 🙂

        • |

          Klinkt goed, Corina. Dank voor het delen! Ik ben benieuwd wat je donderdag van Spinoza vindt!

          Groet,

  3. Mieke Meeuws
    |

    Via de website van de Amsterdamse Spinoza Kring vond ik de site ‘Denker op het Scherm’ van de Koninklijke Bibliotheek, een laagdrempelig naslagwerk van denkers en denken in Nederland, waaronder Spinoza. Heel interessant.

    • |

      Dag Mieke,
      Er is veel te doen rondom Spinoza in Amsterdam en Nederland de laatste tijd – leuk dat je al even wat research hebt zitten doen. Ben benieuwd of het overeenkomt met wat we donderdag doen.

      Tot dan!
      Groet

  4. |

    Hallo Gerko,

    Ik heb onthouden dat ik zeker niet aan de Ethica van Spinoza moet beginnen maar ik zou nog wel wat willen lezen over hem en zijn ideeën. Welk boek raad je mij aan?
    En dan nog een vraag, de laatste les zei je dat je een lezing(over meerdere?)over Nietschze gaat geven. Is dat in Amsterdam?

    • |

      Dag Salina,
      dank voor je reactie. Er is veel moeilijks te vinden over Spinoza inderdaad. Ik vond Jan Drost’s weergave van Spinoza in zijn boek ‘Denken Helpt’ glashelder. Aanrader!

      Als je ingeschreven bent voor m’n nieuwsbrief, dan hoor je waar de lessen over Nietzsche gaan plaatsvinden, dat ligt nu nog niet vast. Je hoort er van!

      Groet!

  5. Rik Wassenaar
    |

    ‘En temidden van die mannen stond waarschijnlijk ook de 18-jarige Spinoza’. Dat is natuurlijk fictie. Maar wel mooie fictie. Ik doe archiefonderzoek naar Spinoza’s verblijf in Den Haag (1670-1677). Daarvoor worstel ik me ook heen door de Spinoza-biografie van Gullan -Whur. Hierin worden gedocumenteerde feiten en pure fictie onontwarbaar gepresenteerd. Dat irriteert, maar prikkelt ook. Kortom: inleving, verbeelding en fictie zijn onmisbaar.

    • Gerko Tempelman
      |

      Hey Rik,
      ben ik erg met je eens. Het is zelfs zodanig fictie dat ik ’t overgenomen heb van iemand die daar erg goed in is: Russel Shorto vertelt dit verhaal in zijn boek ‘Amsterdam – de meest vrijzinnige stad ter wereld’. Ook hij stelt dan: het kan zo zijn dat Spinoza daar stond. Ik vond het een mooi verhaal dat bovenal helpt om iets te zeggen over Spinoza’s denken.

      Boeiend onderzoek doe je – wat schrijf jij erover op?

  6. Rik Wassenaar
    |

    Ik concentreer me op Spinoza’s laatste huisbaas in Den Haag en diens netwerk: de decoratieschilder Hendrik van der Spijck, die de belangrijkste orale bron was voor Colerus’ biografie van de filosoof. Via dit omweggetje vind ik ook nieuwe gegevens over personen uit Spinoza’s netwerk gedurende de laatste periode van zijn leven in Den Haag (1670-1677). Ben historicus, geen filosoof, dus het gaat me om feiten. Een artikel is het doel, maar dat duurt nog even.

    • Gerko Tempelman
      |

      Klinkt goed, houd ons op de hoogte!

Roep maar raak!

Momentje...